Hamriyanim

Hamriyanim ist Bektas's Erstroman. Er handelt in Deutschland. Die Stadt in der Hamriyanim lebt ist Berlin. Bektas baut seinen Roman auf der tragischen Einsamkeit von Fatma auf. Fatma kam aus einem ägaischen Dorf als Gastarbeiterin nach Deutschland. Hamriyanim ist kein Roman, der die bis jetzt geschriebene "Gastarbeiterliteratur" wiederholt.
Bektas´s Roman unterscheidet sich von anderen schon durch die Wahl des Themas, die ästhetische Erzählform und bereichert das Hauptthema durch symbolische und bildhafte Darstellung.
Die Bedingungen in ihrem Dorf zwingen Fatma zum Auswandern. Sie kommt nach Deutschland. Seit beinah zehn Jahren lebt sie hier. Sie ist allein. Sie hat die 30 erreicht. Um ihrer schwierigen Lage und Einsamkeit zu entfliehen, baut sie sich eine eigene Welt.
Fatma macht sich eine Puppe aus Teig, die sie als Braut kleidet und schminkt. Sie nennt sie Hamriyanim (Fr. Teig). Hamriyanim wird ihre beste Freundin. Dieser Puppe kann sie ihre unterdrückten Gefühle und Wünsche mitteilen; bei ihr kann sie sich ausweinen. Fatma wohnt in einem Dachgeschoß. Sie lernt ihren Nachbar Fritz und dessen Freundin Ina kennen.
Fritz wird zu einem Ausweg für Fatmas unterdrückte Gefühle. Wenn sie an ihn denkt, lebt sie in einer anderen Welt. Fritz ist für sie alles. Fritz ist der erste Mann, der ihr so nahe steht. Aber Fritz ist für sie eine unerreichbare Utopie. Fritz ist für sie ein Strohhalm, an den sie sich klammert. Sie ist im Gedanken mit ihm zusammen, teilt in ihren Träumen alles mit ihm und er macht ihr das Leben sinnvoll.
Diese utopsche Welt, die sie sich geschaffen hat, zwingt sie, sich zu ändern, wenn auch nur äußerlich. Durch diese "Liebe" verändert sich Fatmas innere Einstellung, allmählich öffnet sie sich der Außenwelt.
Fritz ist einer von jenen Auffälligen, die außerhalb der Realität leben. Ina, die einige Zeit mit ihm zusammen ist, hat eine positivere Lebenseinstellung. Sie ist ein Mensch, dem alles unter die Haut geht. Sie bemüht sich, Fritz zu verändern und ihn für ein positiveres Leben zu motivieren. Sie hilft ihm bei seiner Doktorarbeit: "Integratinsprobleme der türkischen Gastarbeiterfrauen in der BRD". Fatma ist für diese Doktorarbeit ausgewählt. So beginnt diese "Beziehung".
Ina ist lebensfroh, ist ständig in Bewegung. Ihre Umwelt, ihre Beziehungen (Ali, Stefan, Inge, usw.) wiederspiegeln die Nebenthemen des Romans. Ina engagiert sich in einem Arbeiterverein und in der Universität gegen die Abschiebung Metins, der aufgrung eines Mordverdachtes verhaftet worden ist und angeklagt wird. Während im Roman einerseits die Situation auf diesem Nebenschauplatz wiedergegeben wird, behandelt Bektas gleichzeitig die Beziehung Alis zu Ina.
Zweifellos ist es nicht nur die Entwicklung der individuellen Realität Fatmas, die im Vordergrund steht, die hervorgehoben wird. Auch verschiedene Aspekte der westlichen Gesellschaft treten in zweierlei Persönlichkeiten (Fritz-Ina) und im Fall "Metin" hervor.
Den menschlichen Faktor legt Bektas nie zur Seite. In einem Fall (Fritz und Fatma schlafen miteinander) zeigt er, wie die psychologischenb Realitäten des Lebens durch das Beeinflussen der gesellschaftlichen Verhältnisse zustande kommen. Das Durcheinandergeraten einer Welt, zu der Fatma durch die Preoisgabe ihrer Liebe; durch das Kennenlernen ihrer Weiblichkeit einen Eintritt verschafft hat... Die Bedeutungslosigkeit des Geschehens für Fritz, der in einer ganz anderen Welt lebt und ständig durch die "natürliche" Suche nach der Wirklichkeit getrieben wird.
Das Erlebnis eines schweigsamen, nach innen gekehrten Verstummungsprozesses des Individuums, dessen Tätigkeitsbereich nicht über die Arbeitswelt hinausgeht, in der es die Funktion einer Ware erfüllt, seine Arbeitskraft gegen eine bestimmte Entlohnung verkauft und ansonsten sich mit dem Trost einer Welt befriedigt, aus der es kam... Die Situation, in der sich Fatma im Ursprungsland befand, zwingt sie dazu, ihre unterdrückten Gefühle kennenzulernen. Und sogar über diesen Prozeß hinaus erlebt sie eine Intensität der Gefühle. Bektas gibt in dem Roman die wichtigsten Aspekte dieser Realität aus der Welt Fatmas wieder. In ihren Augen existiert kein "Fremdsein" zwischen ihr und Fritz, kein Unterschied als Menschen verschiedener Kulturen, verschiedener Welten. Das ist auch nicht möglich! Denn Fritz ist der erste Mann, den sie kennengelernt hat, der Interesse für sie zeigt. Dieses Interesse ist es auch, welches das Äußere Fatmas ändern wird, ihre verdeckten Gefühle auflammen lässt, sie für Fritz vorbereitet. Ihre tragische Einsamkeit teilt sie nur mit einer "Person", "Hamriyanim".
Der Roman ermöglicht dem Leser, über das Geschehen und die Handlung hinaus, eine bestimmte Betrachtungsperspektive, Interpretationen, eine mit sich selbst zu führende Diskussion und Bewertung. In diesem Zusammenhang gewinnt die Hervorhebubg der Realität Fatmas als Hauptthema an Bedeutung. Der Autor wendet sich an die Person der "Hamriyanim", in dem er die Selbstgespräche Fatmas einbaut. Das ist ein Faktor, der den Roman außergewöhnlich macht: Sowohl im Handlungsaufbau als auch darin, die Persönlichkeitsrealität von Fatma nach außen hin widerzuspiegeln. Die symbolische Funktion, die dieser genannte Faktor beinhaltet gewinnt durch die Intensität der Sprache, des Handlungsaufbaus und der Bedeutung mehr an Bedeutung.
"Hamriyanim" ist das Symbol der Einsamkeit Fatmas. Dem Strudel der Einsamkeit zu entfliehen, der einem als Lebensrealität angeboten wird, in den man sich hineinbegibt, ist nicht zu verhindern. Ebenfalls die Entfremdung gegenüber der Umwelt. Ihre wagemutige Haltung auf der Arbeit ist in ihren Beziehungen draußen nicht zu sehen. Die Gefühle sind um so mehr unterdrücker, verdrängter. Und die Einsamkeit in dieser Fahrt. Der Teilhaber dieser Welt, die in einem nach Innen gerichteten Zustand geschaffen wurde, ist die als Braut verkleidete, von ihr selbst geformte "Hamriyanim". Jeden Tag wartet Fatma auf sie, teilt ihre Einsamkeit nur mit ihr.
Bektas begnügt sich nicht allein mit der Wiedergabe der Realiträt der Personen in "Momenten". Er erstreckt sich über die Vergangenheit ihrer Lage. Fatma, Fritz und Ina sind Personen dieser Rückblendungen. Der Personifizioerung von "Hamriyanim", der eine symbolische Bedeutung auferlegt wird, ist auf ein Märchen zurückzuführen, das Fatma von Oma Sultan Nine zu hören bekam. Die Wiedergabe dieses Märchens (S. 59-63) ist ein Text, der den thematisch/symbolischen Aspekt des Romans offenbart.
Die Widerspiegelung dessen, was nach 1980 durchgemacht wurde, läßt sich in dem Roman wiederfinden. Ali, der Ina leidenschaftlich liebt, ist "Flüchtling". Ins Ausland ging er vor dem "12. September". Er ist aktiv im Arbeiterverein und engagiert sich in der Kampagne für die Freilassung von Metin. Eine Generation in dem Durcheinander der Politik. Ihre Realität wird im Roman zweitrangig, ja sogar an dritter Stelle behandelt... Vorzug wird nicht ihren gesellschaftlichen Situationen, ihren Gedanken, ihren Aktionen gegeben, sondern, ihren individuellen Aspekten, ihren Wiedersprüchen.
Ina ist eine initiativreiche Person. Fritz ist jemand, der der Realität von ihr fern ist. Er ist außerhalb des Lebens, des Erlebten. Je mehr Ina versucht, ihn ins Leben zu zwingen, desto mehr entfernt sie sich selber davon. Die auseinandergegangene Familie, eine in Unterlegenheit verbrachte Kindheit sind Spuren für die Faktoren, die die Situation Fritz´s gestalten.
Die Verhaftung Metins, die den objektiv teitlichen Raum des Romans bestimmt, als Thema im politischen Zusammenhang in den Vordergrund tritt und das in dieser Zeit Geschehene; der tragische Fall als man ihn in die Türkei abschieben will zeigen, aus welcher Perspektive der Autor die Beziehungen Mensch-Mensch und Mensch-Gesellschaft, die Welt und die Geschehnisse der Zeit sieht.
Bektas legt im Symbol von "Hamriyanim" die tragische Dimension der Einsamkeit des Menschen offen. Und in seiner Erzählung, die sich von der Realität des Lebens zur Realität des Schreibens (des Romans) ausstreckt, baut er eine erfolgreiche Romanstruktur. In dieser Welt, in der die einsamkeit symbolisiert wird, ist nach Bektas´s Auffassung die Rettung von dem, was die Menschen einander antun, nur wieder durch die Bindung der Menschen aneinander möglich.
Wenn Sie Hamriyanim gelesen haben, werden Sie feststellen, daß auch unsere Romanliteratur mit dieser Funktion erfüllt ist, die keine bestimmten Räumlichkeiten, schematische Typen, Handlungen und Erzählungen aufweisen. Bektas reiht sich als ein "neuer Romanschreiber" mit diesem Verantwortungsbewußtsein in unsere Literaturwelt. Heißen wir ihn hoffnungsvoll willkommen.
Feridun Andac
Cumhuriyet Kitap 1990

Hamriyanim

Hamriyanim, Bektas'in ilk romani. Konusunu da Bati Almanya'dan aliyor. Yasanilan kent, Bati Berlin'dir. Ege'nin bir köyünden Almanya'ya çalismaya giden Fatma'nin oradaki yalnizliginin trajik öyküsü üzerine kuruyor romanini, Bektas. Öykü, bilinen, bugüne degin birçok kez yinelenerek anlatilanlardan farkli. Bu farklilasma, romancinin konuyu seçisi, anlatim örgüsünü degisken bir yapi üzerine kurmasi, romanin ana temasini simgesel bir motifle zenginlestirerek islemesinden kaynaklaniyor da diyebiliriz.
Fatma, köyündeki kosullarin itisiyle bu "göç"e katilir. Almanya'ya gelir. Yaklasik on yildir buradadir. Bir basinadir. Yasi da otuzuna ermistir. Güç kosullarda çalisip yasamanin yalnizligini asabilecek yeni bir dünya kurar kendine. Hamurdan yapip, gelinlik giydirerek bezedigi, adina da Hamriyanim dedigi tasbebegi yoldas edinir. Bastirilmis duygulari, düsü, dünyasi onunla söylesmelerle dislanir, dile gelir.
Çati katinda kaldigi apartmandaki daire komsusu Fritz'i, onun arkadasi Ina'yi tanir. Fritz, bastirilmis duygularinin öne çikisinda "sevgi düsü" olur ona. Onu düsünmekle baskalasir dünyasi. Bütün düsleri onun üzerinedir. Yakin oldugu ilk erkektir Fritz. Onun için bir "ütopya"dir: Düslenen, birlikte olunan, paylasilan, yasami güzellestiren sevgi kivilcimi! Kurdugu bu dünya onu, biçimsel de olsa, degismeye iter. Disa kapali, içe dönük yani çözülür yavas yavas.
Fritz, yasamin, yasanilan gerçeklerin disina itilmis aykiri biri. Onunla bir süre birl8ikte olan Ina ise daha olumlu bir yerde. Yasamin, iliskilerin nabzini tasiyan bir yüreklilikte. Fritz'i degistirme, onu 'iyilestirme' çabasindadir. hazirlayacagi tez çalismasi "Federal Almanya'da Yasayan Türk Kadin Isçilerin Uyum Sorunlari" için yardimci olur. Fatma, bunun için seçilmistir. Yakinlik böyle baslar.
Ina, yasama dönük, eylem içinde biri. Onun bulundugu çevre, iliskileriyle (Ali, Stefan, Inge vb.) yansitilanlar romanin yan temalarini olusturur. Dernek ve üniversite çevresindeki gündemde olan kitlesel çalisma; öldürme eylemi nedeniyle tutuklanip yargilanan Metin'in Türkiye'ye gönderilmemesi için açilan kampanyadir. Romanda bir yandan bu dolayimda gelisen "olay" ve "durum"lar yansitilirken; Ali'nin Ina'ya olan ilgisinin biçimlenisi de islenir.
Romanda öne çikan, asil yansitilmak istenilen, kuskusuz, salt Fatma'nin bireysel gerçekliginin boyutlanisi degildir. Iki ayri kisilikle (Fritz/Ina), Metin olayiyla verilen gelismis Bati toplumunun degisik yanlaridir da.
Bektas, insani ögeyi elden birakmaz; yansittigi olayda (Fritz'in Fatma'ya sahip olusu) her iki yasam gerçeginin (yansittigi, çözümlemeye çalistigi psikolojik gerçekliklerinin), yasanilan toplumsal kosullarin iteklemesiyle biçimlendigini gösterir. Fatma'nin sevgi adina, kadinligini tanimak adina araladigi dünyanin altüst olusu... Apayri bir yerde/yolda olan Fritz'in gerçeginin 'dogal' arayisinin itekleyisi, olup bitenin onca anlamsizligi...
Çalisma yasaminin ötesinde hiçbir etkinlige katilmayan, orada bir meta islevi gören, isgücünü belli bir bedelle satan; onun disinda geldigi dünyanin avuncunu yasayan bireyin suskun, içe dönük, dilsizlesme sürecini yasayisi... Bir kadin olarak, geldigi ortamdaki durumu Fatma'yi, bastirilmis duygularini tanimaya iter. Öyle ki, o süreci asan bir duygu yogunlugunu yasar. Bektas, romanda, Fatma'nin dünyasinda bu gerçegin önemli yanlarini yansitir. Friz'le arasindaki "Yabancilik"; birbirini tanimama, farkli kültürün, konumun 'insan'i olma durumlari Fatma'nin gözünde yoktur. Olamaz da! Tanidigi, eli eline degen, ilgi gösteren ilk erkektir Fritz, o ilgiyle giyimini kusamini degistiren, örtüsen duygularini alevlendiren, o haliyle kendisini Fritz'in kollarina hazirlayan Fatma; yalnizliginin trajik durumunu salt 'bir kisi'yle paylasmaktadir: "Hamriyanim"!
Roman, yasanilan, olup bitenler, gösterilenler ötesinde belli bir bakis, yorum, kendince bir tartisma, degerlendirme boyutu getiriyor okura. Fatma'nin gerçeginin ana tema olarak öne çikisi, bu baglamda önem kazaniyor. Romancinin, Fatma'nin iç konusmalariyla, "Hamriyanim" kisilestirmesine basvurmasi; hem anlatim örgüsü, hem de roman kisisinin gerçekligini dislastirma/yansitma edimi açisindan romani farkli kilan ögelerden biri. Bu ögeye yüklenen simgesellik de romancinin kurdugu örgü, dil ve anlam yogunluguyla daha çok önem kazaniyor.
Hamriyanim, Fatma'nin yalnizliginin simgesi. Gelinip katilinan, ona sunulan yasam gerçeginde yalnizlik burgacina düsmesi kaçinilmaz. Çevreye yabancilasma da öyle. 'Is’teki atakligi, 'dis'ta, iliskilerde öyle degil. daha pusmus, bastirilmis duygular. Ve seyirde yasanilan yalnizlik. Bu içe dönüklükte kurulan dünyanin paylasimcisi, gelinlik giydirip elleriyle biçimlendirdigi "Hamriyanim"dir. Her gün onu bekler, yalnizligini bir onunla paylasir.
Bektas, kisilerin salt yasanilan 'an'daki gerçekliklerini yansitmakla kalmaz, 'durum'larin 'dün'üne de geriye dönüs/animsayislarla uzanir. Bu yanlariyla öne çikanlarsa, Fatma, Fritz ve Ina'dir. Romanda kisisellestirilen, simgesel bir anlam yüklenilen "Hamriyanim"in biçimlendirilisi ise Fatma'nin çocukken Sultan Nine'den dinledigi bir masala dayandirilir. Sultan Nine'nin anlattigi bu masalin aktarilisi (s.59-63), romanin tematik/simgesel yanini açimlayici bir metindir.
1980 sonrasi yasanilanlarin yansisi oraya degin uzanmistir. Ina'yi tutkuyla seven Ali, "mülteci"dir. Yurtdisina "12 Eylül" öncesi çikmistir. Dernek çalismalari içindedir; diger arkadaslariyla birlikte "Metin'e Özgürlük" için çalisir. Siyasal çalkantilarin içinde bir kusak. Romanda ikinci, hatta üçüncü planda verilir bunlarin gerçeklikleri... Burada da toplumsal eylemdeki durumlari, yaptiklari, düsünceleri degil de daha çok bireysel yanlari, çeliski/çatiskilari öncelenir.
Ina, atak biridir. Fritz, onlarin bu gerçegine uzak, aykiri bir yerdedir. Yasamin, yasanilanlarin disinda. Ina, onu yasamaya çektikçe, kendisi bu devinimin disina düser. Çözülen ailesi, ezik geçen çocukluk, etkilenme 'durum'lari, iz iz, Fritz'in bugünkü konumunu biçimlendirici ögeler olur.
Romanin nesnel tarihsel zamanini belirleyen, söyleminin siyasal baglamdaki temasi olarak öne çikan Metin'in tutuklulugu, bu sürede olusagelenler; onun Türkiye'ye iadesi asamasinda yasanilan trajedi; romancinin dünyaya, olaylara, insan-insan, insan-toplum iliskilerine bakisini da sergiler bir anlamda.
Bektas, "Hamriyanim" simgesinde, insanin yalnizliginin trajik boyutunu gösteriyor. Onunla ilgili olarak kurdugu dil, anlatim örgüsüyle de yasam gerçeginden yazin (raman) gerçegine dönüstürdügü bu anlatisinda basarili bir roman evreni kuruyor. Yalnizligin simgelendigi bu dünyada insanin insana ettiginin kurtulusu yine insanin insana baglanisi ile gerçeklestirilebilecegini gösteriyor Bektas.
Hamriyanim'i okudugunuzda; artik belli bir cografya, sematik tip/olay/anlatim tanimayan romanciligimizin da bu islevle yüklü oldugunu göreceksiniz. Bektas, bu sorumlulugun bilincinde 'yeni bir romanci' olarak yazinimiza katiliyor. Onu, umutla, merhaba diyerek karsilayalim.
Ferudun Andaç
Cumhuriyet Kitap 1990

Tragig der Einsamkeit

"HAMRIYANIM" ein Märchen, das den Autor während seiner Kindheit gründlich beeinflusste. "HAMRIYANIM", eine Puppe, die von der Heldin des Romans aus Teig angefertigt, mit Brautkleid angezogen, hat des Menschliche zu ersetzen in der Einsamkeit. Doch die Einsamkeit in der Bewegung des Alltags, den Ereignissen in einer von einer Betonmauer geteilten Stadt namens Berlin, damals in den achtziger Jahren noch. Diese Mauer existieren nicht mehr. Ob auch jene Mauern, die in den Köpfen ihrer Menschen stehen?
Die Geschichte von Metin durfte vielen noch in Erinnerung sein. Eine Geschichte die die Gnadenlosigkeit einer Gesellschaft symbolisiert in ihrer Freiheitlichkeit und Rechthaberei. Die wahre Geschichte eines 23 Jahre jungen Mannes türkischer Abstammung, der am 30. August 1983 aus dem Fenster des sechsten Stockwerks im Berliner Verwaltungsgericht sprang. Er hieß Cemal Kemal Altun.

Die Brücke 56 September/Oktober 1990

Hamriyanim: Bir Yalnizligin Romani

Yurtdisinda üretilen yazin, genel bir degerlendirmede olumsuz sonuçlara götürebilir bizi. Yüzlerce ürün içinden cimbizla çekilecek birkaç eser ne yazik ki, bu yargiyi tersyüz etmeye yetmiyor. Ama çogu kez söyledigim gibi, kisi olarak yazma eylemini olumluyorum. Ancak çok yazmakla iyi ürünlere ulasabilecegimizi düsünüyorum. Bunun aksini söylemek zaten kuramsal olarak da mümkün degil.
Erlangen'de yasayan sair Habib Bektas'in Hamriyanim'i bu kaniyi dogrular nitelikte. 1990 yili Milliyet Roman Ödülü'nü de kazanan Hamriyanim, ülkeden yurtdisina ilk ödül getiren roman olmasi nedeni ile de dikkate alinmasi gereken bir eser. Burada romanin ödül alisini abartiyorum sanilmasin. Ödüller tek basina bir sey ifade etmedigi gibi, bir eserin "iyi"liginin kaniti da degildir. Benim demem bir seçiciler kurulunun yarismaya gönderilmis eserler içinden o yil yayinlanan bir romani bulup çikarmasi ve ülkede ayri bir kategorik yapida degerlendirilen "yurtdisi edebiyati"nin ödüllendirilmesidir. Bu açidan Habib Bektas'in basarisi, hepimiz için saygin bir önemdedir.
Habib Bektas'in romani kolay okunan, kendini okutturan bir eser. Bu kolaylik romanin konusundan gelmiyor. Elbette konu, olay örgüsü, kullanilan yan figürler bir roman için olmazsa olmaz ögeler olmakla birlikte, Habib Bektas'in Hamriyanim'inda dil ve anlatim öne çikiyor. Iç diyaloglar romanda bir yalnizlik anlatiminin en güzel uç noktasina ulasiyor, bütünü ile okuyucuyu içine çekebiliyor. Zaman zaman siirle de beslenen bölümler romana yeni biçim denemeleri olarak bir bütünlük saglayabiliyor.
Habib Bektas, bir masal figüründen yola çikarak kurguluyor romanini. Bu masal figürü bir bezbebek olarak Fatma'nin yaban elde can yoldasi oluyor. Iletisimsizlik, yabancilik Fatma ile Hamriyanim'i birbiri yapiyor adeta. Dis dünya ile kuramadigi iletisimi Fatma, Hamriyanim ile kurabiliyor. hamriyanim, bir dost ve iletisim aracidir Fatma için.
Fatma, bir lokantada bulasikçi olarak çalismaktadir. Dünyasi, isyeri ile evi arasinda sikisip kalmistir. Bir de ise giderken önünden geçtigi bir magazanin vitrinini süsleyen damat elbiseli mankenle gelinlik giymis gelin adayi. Fatma bu ikisi ile, özellikle de damatla konusmakta, içinde sakli olan kadinca duygularini, farkina varmadigi cinselligini orada yasamaktadir. Bir de Fritz. Fritz, Fatma'nin komsusudur. zaman zaman karsilasirlar. Bir kez Fatma, Fritz'in esyalarini tasimakta ona yardim etmistir. Fatma, Fritz'e karsi önleyemedigi bir duygu içindedir. Onunla karsilasmak için dayanilmaz arzular içinde kivranir. Ancak, Fritz'in bunlardan haberi yoktur. O, Ina adindaki Alman arkadasi ile birliktedir, yabancilara karsi Ina'nin aksine ilgisizdir. Aslinda Fritz, kendisiyle hesaplasmasini tamamlayamamis, çocuklugunda yasadigi olumsuz izleri üzerinden atamamis, kismen hasta bir tiptir. Ina'nin tüm çabasi pek çok Alman'da gözledigimiz tavirdir. Fritz'i içinde yasadigi psikolojik durumdan kurtarmak, yabancilara karsi hosgörülü yapmak, giderek onu yabanci düsmanligina karsi eylemlerin içine çekmektir. Ama Ina'nin tüm çabalari sonuç vermeyecektir.
Habib Bektas, Ina, Inge, Stefan, Ali tipleriyle romanina baska bir boyut kazandirmak istemis. Ama kazandirilan boyut, giderek romanin kendisi oluyor. Yakin tarihimizde Berlin'de yasanan gerçek bir olaydan hareketle getirilen bu boyut, romanda hemen hazmedilemiyor, biraz yapay, biraz monte izleri tasiyor. Yazar, keske bu kadar içine girdigi Kemal Altun olayini basli basina bir romanin konusu yapsaydi da bizi Hamriyanim ve Fatma'nin maceralari ile bas basa biraksaydi demekten kendimi alamiyorum. Öyle olsaydi, romanda silik ama önemli bir tip olarak Naci Usta'nin serüvenini daha derinlemesine izleyebilir miydik?
Hamriyanim, çok yönlü incelenmesi gereken bir roman. Dil, anlatim, biçim, tip ve tarihsel kesit açisindan. Habib Bektas'in romani erotizmin Türk romanindaki yeri açisinda da incelenmesi gereken bir yapit. Roman boyunca bunun pek çok güzel örneklerini görmek mümkün. Yurtdisinda hemen hiç, ülkede edebiyatimizda cinselligin, erotizmin çok az yer tuttugu göz önünde bulundurulursa, Habib Bektas'in basarisi hemen fark edilir. Fatma'nin bastirilmis kadinligi, Fritz'le kurdugu düssel sevisme sahnelerinde, hatta Fritz'in evinin kapi tokmagina dokunusunda kendini duyumsatir. Ayrica Ina ile Fritz'in sevismeleri, geri dönüslerle anlatilan Fritz'in üvey annesi ve asiginin sevismeleri yazar tarafindan hiç bayagiliga düsmeden anlatilan güzel erotizm betimlemeleri olarak belleklerde kaliyor.
Habib Bektas'in Hamriyanim'la yakaladigi basariyi sürdürecegi inancimi koruyorum.
Aydin Yesilyurt
Dergi / Die Zeitschrift 1991 Sayi 26

Habib Bektas adini ilk Ibrisim'den duydum Istanbul'da. Siirlerini çok begendigini ve Almanca'ya çevirecegini söylemisti Istanbul'da, sanirim 1980'li yillarin ortalarinda. Tuhaf bir duyguya kapilmistim. Nasil bir duygu? Kiskançlik gibi de, kiskançlik degil... Habib Bektas’i tanimiyordum, siirlerini de bilmiyordum. Ayrica ben hiçbir yazari, salt yazari degil, hiçkimseyi kiskanmamisimdir. Ama hayran oldugum yazarlar, sanatçilar, kisiler vardir. Habib Bektas'i tanimam, siirlerini okumamisim, onu ne diye kiskanayim. Bu duygu, kiskançlik degil, burukluk... Nasil bir burukluk?

Ibrisim, benim sunca yillik sevgilim. Onu gerçekten çok sevmistim. Ama sevgimin araciligiyla, sevgimi araci olarak kullanarak, benden bir seyler çevirmesini istemedim ondan. Ne ondan, ne de sevdigim baska birinden. Sevdiklerimi hiç çikarsiz sevdigim için sevdim. Kaldi ki Ibrisim, yazilarimi da, siirlerimi de begenmiyordu ve ben bunu dogal, olabilir diye karsiliyordum. Benim için önemli olan, yazilarimi benim sevip begenmem yada begemememdi. Çünkü bir yazarin, ama has yazarin, en amansiz, en acimasiz elestirmeni kendisidir.

(1993'ten sonra Ibrisim'in siirlerime ilgisi çok artti. Ben hiçbir öneride bulunmadan siirlerimi çevirme istegi gösterdi. Siirlerime hayranlik duygularini belirtti. Gerek karsilikli konusma alanimizda, gerek telefonda üsteleyerek benden yeni siirlerimi istedi. Saniyorum su siralar siirlerimi çevirmektedir.)

Ben Habib Bektas'i degil, Ibrisim'i kiskaniyordum demek ki, bir baskasinin siirlerini çeviriyor diye...

Ibrisim zor begenir bir kizdir. Istanbul'a ertesi gelisinde, Habib Bektas'in siirlerini çevirmekten vazgeçtigini ögrendim.

Bir Almanya'ya gidisimde (Kaç yilindaydi?) Erlangen'de Habib Bektas'la da tanistim. Evine de götürdü beni. Köy kökenli, ama köylülügü üzerinden atabilmis uygar bir insan. Sanirim bunu çok genç yasinda (21 yasinda) Almanya'ya gelmis olmasina ve yeteneklerine borçlu. Hamriyanim adli romaninin arka kapagindaki yazari tanitan yazida okuduguma göre, ne Türkiye'de, ne Almanya'da lise ögrenimi bile görmemis. Söyle yaziyor arka kapakta: "Okuma-yazma ögreninceye kadar okula gitti." Bu, ilkokul da olabilir, ama en çok lise olabilir.

Çok sevdim Habib Bektas'i kisi olarak, insan olarak. Köy kökenli yazarlarin çogunlukla hamhalat olanlarina benzemiyordu. Bir inceligi vardi. Ama yazar olarak onu daha tanimiyordum.

Erlangen'deki günlerimizde bana bir gün, yazacagi bir romandan sözetti. Bu romani, çocuklugunda annesinden yada baska bir kadin yakinindan duydugu bir masala dayaniyordu. O masalda yoksul ve kimsesiz zavalli bir kiz, hamurdan bir bebek yogurmustu.l Yalnizliginda, o hamurdan bebekle konusuyordu. Bu hamurdan bebegin adi "Hamur Hanim"dan yapilmis "Hamriyanim"di.

Habib Bektas'in bu anlattiklarina pek sasirdim. Çünkü benim de bu masala pek benzeyen annemin bana anlattigi bir "Mumhala" masali vardi. Ben yillardan beri Mumhala dosyalari tutuyordum, yasamimin her yilini ayri bir büyük zarfa koyuyordum. Bu zarflarin içinde, o yilin içinde yazdigim notlarim vardi, , bu notlar daha çok sanat güncesine benziyordu. Bu notlara "Mumhala" adini verisimin nedeni, bunlar kendi kendime konusmalarimdi. Annemin bana on yasimdayken Süleymaniye'deki evde (Bu evin her odasinda bir kiraci aile ve bizim de bir odamiz vardi) anlattigi, Mumhala masalinin, Hamriyanim'in bir baska versiyonuydu. Bana 1925 yilinda annemin anlattigi Mumhala masalini kirk yil sonra Habib Bektas'in annesi Salihli'deki evlerinde (baska bir versiyon olarak) Hamriyanim masali diye anlatmisti. Hamriyanimi hamurdan yogurup yapan kiz yalnizdi ve kendi yaptigi hamurdan bebekten baska konusacak kimsesi yoktu. Annemin anlattigi Mumhala masali da söyleydi. Bu masali bütünüyle degil, bir sahnesiyle animsiyorum. Küçük ve güzel bir kiz var. Bu kizi, bir kötü insan penceresiz karanlik bir yere kapiyor. Belki de kizin kapatildigi yer bir magara yada zindandir; bellegimde kalmamis. Belki de o karanlik yere küçük kizi kapatan üvey annesi yada kötü ruhlu bir devdi. Küçük kiza, bulundugu karanlik yeri aydinlatmasi için mum ve çakmaktasiyla fitil verilmisti. Yanan mumlarin eriyigi dipte birikiyordu. Küçük kiz konusacak, derdini anlatacak kimsesi olmadigi için durmadan agliyordu. Sicak gözyaslari, yanan mumlarin dibinde birikmis eriyikleri yumusatiyordu. Kiz bu mum eriyiklerinden bir bebek yapti. Bebek, bir kadindi. Bebegin boynuna bir ip bagladi. Bu ipi önden çekince mumdan bebek evet anlaminda basini öne egiyor, arkadan çekince de hayir anlamina basini kaldiriyordu. Küçük kiz, bebeginin adini (Mum Hala) Mumhala koydu. Mumhala'yla konusmaya basladi. Gönlünden ne geçirirse Mumhala ona göre konusuyordu. Küçük kiz evet yanitini almak isterse Mumhala evet diyor, hayir yanitini almak isterse hayir diyordu, yani küçük kiz kendi kendisiyle konusmus oluyordu.

Benim notlarim yada (günce denebilirse) güncelerim de kendikendime konusmalarim sayilirdi bir anlama. Bu nedenle o notlarima Mumhala adini vermistim. Yasarsam, belki 1995 yilinda Mumhala'yi kitaplastirabilirim.

Annem, Mumhala masalinda kendini özedeslestirmisti. Mumhala, nasil küçük kiz yerine konuyorsa, annem de Mumhala masalinda kendini anlatiyordu. Parça parça bellegimde kaldigina göre, bir dev küçük kizi kapmis taa daglarin ardinda bir yere birakmis. Masaldaki dev, yazgiydi. Yazgisi annemi on yasinda anasindan, yuvasindan (Ordu'nun Persembe ilçesinin Annaç köyünden) ayirmis. Annem evlatlik olarak Ordu Liman Reisi Salim Bey ailesine verilmis, taa daglar ardinda Istanbul'a göndermisti. Yazgisi onu 13 yasinda babamla evlendirmisti. Içini açacak, derdini söyleyecek kimsesi yoktu. O da kendikendisiyle konusuyordu, yani Mumhala'siyla. Kendikendisiyle konusmak bakimindan annemle çok benzesiyoruz. Yazarlik, bence insanin kendikendisiyle konusmasidir.

Erlangen'de, benim de, onun Hamriyanim romanina, benzer masala dayanmasi bakimindan çok benzeyen bir kitabimin Mumhala adiyla yayimlanacagini söylemistim.

Bu konusmamizdan birkaç yil sonra, Habib Bektas'in Hamriyanim adli romani Remzi Kitabevi'nde yayimlandi. Habib Bektas, bu kitabini bana gönderdi. Ama, son ameliyatimdan sonra gözlerimin görme gücü azaldigindan romani okuyamadim. Romani, Vakif'taki kizlarima okuttum. Ancak, dün gece bitti.

Habib Bektas'in yazarliga siirle basladigini, 1992 yilinda Erlangen Kültür Özendirme Ödülü'nü siirleriyle aldigini biliyorum. Yüksel Pazarkaya bu siirleri kendisinin Almancaya çevirdigini söylemisti. Türkçe siirlerinden bir kitabini bana gönderdigini animsiyorum. Okudum. Ama simdi o siirlerden bir iz kalmamis bellegimde.

Gelelim Habib Bektas'in Hamriyanim romanina. Saniyorum, bu, ilk romanidir. Bir ilk roman olarak çok begendim, sevdim. Bir basyapit degil elbette (Hangisi basyapit ki), ama ilerisi için büyük umut veriyor.

Güzel bir roman. Bana sinema teknigiyle yazilmis gibi geldi, ama tam degil. Fatma adli bir Türk köylü kizinin, Almanya'da (Berlin'de) isçi olarak çalisirkenki drami. Onun derdini anlattigi bebegi hamurdan yapmis ve adini Hamriyanim koymus.

Romanin bana göre en dramatik ve en ilginç yani Almanya'ya isçi olarak gitmis Türk köylüsü Fatma kizin, Alman aydini Fritz'i Türk olarak, Türk gibi sevmesi, Fritz'in de bir Alman olarak, bir Alman gibi Fatma'yi sevmek diye bir sorunu olmamasi. Her ikisi de kendi açilarindan ne denli hakli... Ikisi de, hakli olduklarindan suçlu degil. Fatma'nin ve Fritz'in kisiliklerinde Alman ve Türk toplumu ve bu iki toplumun gelenekleri ve görenekleri tartisiliyor romanda. Salt iki ayri ulusun kültür ayrimi degil, iki ayri sinifin kültür ayrimi da ortaya çikiyor. Köylü Fatma kizin Almanya'da gönlünü kaptirdigi Alman Fritz yerine, Istanbul'da hizmetçi olarak çalistigi evin oglu yada beyi olsaydi, yine Fatma için ayni sonuç ortaya çikardi. Romanda çatisan iki ayri ulusun ve -salt uluslarin degil- iki ayri sinifin çatismasidir. Ulusal kültür çatismasindan da çok, sinifsal kültür çatismasi öne çikiyor. Fatma'nin yerine bir Alman köylü kizi olsaydi, Alman köylü kizinin kizligini Fritz'in bozmasi hiç de bir roman konusu dram olmazdi.

Elbet romanda salt bu dram anlatilmiyor. Romanin ikinci üçüncü derecede kisilerinin de yasamlari var.

Kisacasi, Hamriyanim'i yazarin ilk romani olarak begendim. Asil degeri, bundan sonraki yapitlarinda belli olacak. Kendini yineleyecek mi yoksa baskalik, degisiklik, özgünlük gösterebilecek mi? Estetik bakimdan bir üst düzey gösterebilecek mi?

Nesin Vakfi
30 Mart 1994
"Okudugum Kitaplar"
Adam Yayinlari